S-Bal marka hore wax inooga sheeg xoolaha Soomaaliya iyo dhaqash-adooda?

 J- Khayraadka ugubadan ee Soomaaliya leedahay waa xoolaha nool. Dalka soomaliya oo 70% wax – soo sarka guud ku xidhan yahay ganacsiga xoolaha nool iyo waxa ka soo baxa. Xoolaha qaybna waa ladhoofiyaa si looga helo lacag adag, qaybna waxaa laga helaa hilib, caano iyo subag. Waxaa kale oo laga helaa harag, oo manafacaad kiisu aad u badan yahay.

Xoolaha Soomaaliya waxay isugu jiraan geel, lo' iyo adhi, fardo iyo digaag. Qiyaas ay samaysay Qaramada Midoobey hay-adda u qaabilsan cuntada iyo beeraha (Fao sannadkii 2002), waxay sheegtay in xoolaha ku nool Soomaaliya ahaayeen 41.233.800 million. Kuwaas oo ka koobnaa:-
 

• 5,300,000 Neef - Lo'
• 6,200,000 Neef - Geel
• 13,200,000 Neef - Ido
• 12,500,000 Neef - Riyo
•      33,000   digaag  ah
•           800 Neef - fardo

Waqtiga qiyaastaas kore lasameeyey (2002), tirada dadka Soomaalidu waxaa lagu qiyaasay 9.150 million ( 2001 Fao). Waqtigaas Soomaalidu boqolkiiba toddobatan (70%) waxay ku tiirsanaayeen xoolaha nool.

 S- Dr. Rashiid haddii aan soo qaadanno lo'da soomaaliyeed oo     dadkeenu aad u dhaqdaan, lo’da Somaaliya intee u kala baxdaa?    

 J-Marka hore inagoo uguda gelin jawaabta, waxaa aniga ila quman inanaynu marka hore eegno taariikhda lo’da soomaalidu dhaqato meesha ay ka soo jeedo.

Haddii aan eegno cilmi ahaan lo’du aad bay u badan tahay waxaana jirta in lo’da marka hore loo kala qaybiyo “ lo’da duur joog ah iyo lo’da dab joog ah”, haddab aynu ka soo qaadano lo’da dab jooga ah ( Domestic Animal), laguna magaacaabo Bos Bue. haddaba Bos bue, ayaa waxaa loo sii kala qaybiyaa A) Bos Indicus (Zebù) iyo Bos tuarus ( waana nooca  lo’da lagu dhaqdo Yurub), sidaa daraadeed ina goo halkaa ka soo degeyna Lo’da Somaaliya lagu dhaqdo waxaay ka soo jeedaa Bos Indicus (Zebù).

Haddaba anigoo ku dadaalaya sidaan kusoo koobi lahaa siday lo’du ku soo gashay dalka soomaaliya, lo’du waxay sideedaba taariikh ahaan naga soo gashay galbeedka Asiya, waxaan lugu tilmaamaa inay ka soo jeedo dalalka Iran, Ciraaq iyo Hindiya (Hindus Valley).

 Wadamadaa aan kor ku soo xusay waxaa naga soo galay lo’da kuwa geesaha dhadheer iyo lo’da geesaha gaa gaaban, wakhtigii fircoonada ayaa lo’da geesaha dhaadheeri soo gashay dalka Masar, halkaa waxay uga soo gudubtay dalka Suudan kadibna waxay u soo gudub tay dalka Itoobaya, kadibna Soomaaliya sidaa  ku soo gadhay, waxaana la waada ogsoon yahay in lo’da geesaha gaagaban ay ku soo horeeyeen geeska Afrikada Bari, sidaa daraadeed geeska Afrika bari waxaa lagu tilmaamaa meesha ay igu galmoodeen lo’da geesa dhaadheer iyo ku geesaha gagaban halkaan waxaa ka dhashay lo’da lagu magacaabo Sango oo hadda ku badan wadama Afrikada dhexe, xaaladu si kasta ha ahaatee lo’da soomaaliya badanaa waxaay inoo soo martay gacanka Cadmeed, waxaa  lo’da soo galiyey  wadanka Soomaaliyeed ganacsatadii markaa ukala  gooshi jiray waddamada carbeed.

 Sidaa daraadeed lo’da Soomaliya dhaqato oo lagu magacaabo Zebù waxay waxay ka soo jeedaa galbeedka Asiya iyadoo  lo’daa laga soo gudbiyey gacanka Cadmeed, kana koob need lambar aad uyar  intii udhaxaysay 3.000 –3,500 ciise hortii, waxaa lo’da aad u xushay oo jeclaaday xoolo dhaqatada soomaliyeed. Haddaba xoola dhaqatadu maxay ku xulatay lo’da Zebu? Waxay ku xusheen labo sababood owgeed, A) tan hore oo ah waxay u adkaysan ogyihiin cimilada kulul ee qalalan, B) mida xigtana waxay adkaysi u leeyihiin cudura , sidaa daradeed Zebù waxay noqotay lo’da maanta lagu dhaqdo geeska Afrikada bari gaar ahaan dalka Soomaaliya iyo wadamo kale oo ka mid ah geeska Afrika. Haddii aan idhahdo lo’da Zebù ayaan sii kala saarayaa, waxaa ila quman inaan sidaa ku daayo, oo markale ka hadlo

 Lo’da soomaalidu dhaqato oo ah Zebù, noocyada Soomaalidu ka dhaqato waxaa mid ah:-

v     Boran, oo ku fidsan koofurta Soomaaliya siiba seddex xagalka xuduudaha Soomaliya , Kenya, Etoobiya. 

v      Surqo, hiddo ahaan waxay ka soo jeedaa isutaga Sanga iyo Zebù , waa loda bara-baraha dusha ku leh ee gesaha dhaadheer oo xoogan, waxayna ku fidsan tahay sh/hoose waxaadna badanaa kula kulmaysaa jidka dheer ee afgooye ilaa barawe , jidka markaad ka baxdo oo u baxdo shalaan-bood iyo qoryooley, ayey aad ugu fidsan tahay.

v      Dawaara, waxaay lo’dani ku fidsan tahay wabi sheele wixii dusha ka xiga, gaar ahaan waxay ku fidsan tahay Afgooye ilaa wala-wayn , buur- xakaba , waa lo caano badan marka loo eego nooc yada kale.

v     Gassara, lo’dani waxaad ka helaysaa wixii ka hooseya wabi shabeele, waxaya lodani aad ugu fidsan tahay agagaarka gobalka banaadir

v      iyo waxaa kale oo jira sida  Zebù ga waqooyiga soomaliya. oo ku fidsan gobalada w/soomaaliya

 S- Dr. Rashiid bal geelana guud ahaan inooga waran iyo weliba noocyada soomaalidu dhaqato?

J-Anigoo si kooban uga hadlaya geela , tariikhda geellu waxay soo bilaabmatay 4000 sannadood ka hor, waxoolo, geelu waxaa uu adkaysan karaa cimilada heerkulkeedu yahay 36.5°c-42°c, haddaba geelu waxaa uu u adkaysan ogyahay haraadka ilaa iyo muddo sodon casho ah.

 Haddaba noocyadda geela Soomalidu dhaqato

 haddii aan ka hadlo noocyo ka mid ah:-

1. Seef, da’ar (seef -decar):- nooca geelani, waa geel aad u dhaadheer, oo aad u xoogan, waana geel ku fidsan, galbeedka iyo koofur galbeed ee soomaliya, siiba inta u dhaxaysa gobalada Bay, Bokool, Gedo, Sh/hoose ( W/Wayn) iyo qaybo ka mid ah gobalka Hiiraan  waana geel ku caana xaaga hilibka
2. Hoor:- nooca geelani, waa geel aad u gaagaban oo aad u dheereya, waana geel aad u caano badan , geelani waxaa uu ku fidsan yahay w/ soomaliya, ha ugu badnaato dhulka Sool ka ah  hawdka iyo qaybo ka mid ah W/Soomaaliaya, waxaana odhan karnaa waa geel nugaaleed.
3. Eydimo ( aydiimo):- geelani waxaa uu dhaxeeyaa labada nooc ee geela aanu kor ku soo xusnay, waxaa uu ku fidsan yahay, howdka, gobalada dhexe, Sanaag, iyo obolo kale oo ka mid ah w/soomaliya.

 Waxaa cajaa’iba in geelu 10 daqiiqadood uu cabikaro 100 litar oo biya ah, waana marka geelu aad u haraadan yahay, culayska geelu waxaa uu dhaxeeyaa ilaa 300-700 kg, geela labka ah waxaa uu aad uga culus yahay geela dhediga ah, geelu si uu u hubiyo manafacaad ka rashinka uu cunayo, waxaa uu calaaliyaa ilaa 40-50 jeer.

 Haddii aan eegno xidhiidhka ka dhaxeeya gella iyo geel jiraha.

 Waxaa jirta maah maah odhaynaysa “ Geel jire isqabtay Geeliisa uun baa heshiisiya” halkaa waxaa inooga cad inay jirto xidhiidh wanaagsan oo ka dhaxeya geel jira iyo geela, waxaa jirto inoo geel jiruhu lahadlo geeliisa isagoo u qaadayo heeso, si uu dareen siiyo hadba mar xalada lugu jiro siday tahay, hiddii aan ka taabto ama isku dayo heesa geela qaar ka mid ah iyadoo aan aad iyo  aad u soo gabinayo waxaa ka mid ah.

 Geela marka uu ceelka isa soo tubo:-

Ø      Aan hu humanee hubka dhiganee inyar noo hoggo

Geela marka la waraabinayo:-

Ø      Shifo ku af- saaar shar kuuma leh ku waan kuu shubee shifee ku shubo.

Ø      Ceel la dhaafiyo dhamaan miduu yahay bal dhadhami dhuub.

Ø      Hormo kaa timid oo hor waynihii hoori kululaal oo raga haya howl u adkaa.

Ø      Waxay hugmaan amay la hadlaan waa wax harag adhi oo hareer go’an hoosta kaga jira.

Heesta loo qaado marka ugu horaysa ee geelu biyaha afka saaro:-

Ø      Faruur dhabadkaa nin fudud iyo fuluhu ka cabsoo, fariidkuna ku raac.

Marka uu geelu ka fulayo ceelka:-

Ø      Kaaga naga fulay aan fogayn foodhi gaaban iyo faataxo ayaan ku faray.

Ninka geela fuluyey dardaaran:-

Ø      Wiilka geela fuliyoow feedin cows liyo foojigo ogoow yaan lagaa furan.

Geela marka la caraabinayo , si nabad ah:-

Ø      Soo caraabadu caafimaad iyo caano kuuma leh

 Waxaa jirta inay heesa geela ee aan kor ku soo xusay ay aad ubadan yihiin, waxaan heesa geela ka mid ah marka uu geelu jalaqlaha yahay, markaa intaa kore bal hadda aan ku koobo. Waxaa kale oo jirta haddii aan ka hadlo magac yaddda geel. Geela marka magac loo bixinayo waxaa loogu magac bixiyaa sabab ama marxalad markaa jirta oo khusaysa xoolaha, waxaan magaca loogu bixiyaa, sida caano bandni ama caano yaraan, quruxda ama foolxumada, dheeranta ama gaabnida, xooluhu dhulka uu ku nool yahay noocuu yahay, xiligii neefku dhashay, haddii neefka uu yahay neef dagaal lagu kala qaatay oo dib laysugu soo celshay IWM. Haddii aan magac yadda geela qaarka mid ah ka soo qaato waxaa ka midah.:- Hoobis, Habays, Hoos, Hadhays, Hiilaad, Hoobaan, heetis, hoojis, hubaal, Hiddo, Cartan, Baarwiil, Basra, Bila, Beedha, Buuqa,Aaran, Maahir, Gooni, Goray, Ciyaal, Camal, siidays, buuqa iwm.

 Haddaba xoolahaa aan kor kusoo xusnay ee maanta dalkeena ay ku nool aynu inaguna ku noolnahay, waxa aad ulita manafacaad kooda iyo wax soo saarkooda sida, caanaha, hilibka, iyo hargaha dadkii hore ee xoola dhaqatada ahaa xoolahan waxay u dhaqdeen kor ayaan ku soo xusay. Hadda maanta waxaa loo baahanyahay sidee kor loogu soo qaadi lahaa tiradoo iyo tayadooda.

 Waxaana markasta aynu iloobi  karin sababta ay soomaalidu u dhaqato geela, sababtu waxay tahay inay ka helaan sida,inay ka helaan Caanaha, Hillibka, Haraga, Gadiid ahaan, inay ku faanaan  iyo inay iib sadaan.

 S- Maxaa hortaagan horumarka xoolaha iyo sidee loo horumarin karaa tayadooda?

 J-Haddi aan ka haddalno waxaa hortaagan horumarka  xoolaha Soomaaliyeed, waxaan odhan karnaa waxaa ka mid ah, Cudurada ku dhaca xoolaha, Roobabka kada’a dalka soomaliya oo aad uyar ama u xadidan, roobab oo yaradana ay sababayso in lawaayo manafacaad  kay xooluhu ku noolan lahaayeen, iyo habka xoolo dhaqashada oo aad u lidata.

 Habka ugu haboon ee  lagu horumarinkaro xoolaha soomaaliay waxay tahay.

ü      In marka hore la habeeyo ama la meel mariyo in la sameeyo Shaybaaro lagu baadho cudurkii iyo waxa uu cudurku ka dhashayba, shaybaarkaa oo samaxaya in horumar laga gaadho habkii loo ilaalin lahaa ama looga hortigi lahaa cudura ku dhaca xoolaha.

ü      In la diyaariyo tababaro khaasa oo la sii nayo kalkaa liyaasha caafimaadka xoolaha iyo xoolo dhaqatadaba.

ü      In xidhiidh lala sameeyo hay addaha caalamiga sida ILCA “ INTERNATIONAL LIVESTOCK CENTRE FOR AFRICA si looga hello wixii mac luumaad ah ee ku saabsan xoolaha nool.

ü      In dadka la wacyi galiyo loona sheegana dhibaatooyinka ay lee yihiin cudurada ku dhaca xoolaha iyo cuduradu waxay kala yihiin iyo sida ay xoolaha ugu kala dhacaan, wacyi galinta in dadk wax loo sheego waxaa loo adeegsan karaa “ Tv, Idaacadaha, Jaraa i dada, oo maanta kaba sii fiican waxaa la edeegsan karaa Intetnetka”.

ü      Inla sameeyo xarun dhexe oo cilmi baadhis

ü      Inla  sameeyo lays kuna xidho hayadaha madaxa banana iyo macadyadda dowlada

ü      In la kordhiyo ama kor loo qaado wax soo saarka xanaanada iyo daawaynta xoolaha sanadkiiba, haddii ay suurto gal noqonayso.

ü      In si’aad iyo aad ah kor loogu qaado sidii horumar fiican looga gaadhi lahaa hidda xoolaha iyo habkii loo xuli lahaa xoolo tayo iyo manafacaad wanaagsan leh.

ü      In la diyaariyo talaalo si looga hortago cudurada taas oo aad muhiim u ah, lana helo talaalo qiima hoodu aad u jaban yahay.

ü      In haddi ay awoodu saa maxdo in lahelo sii looga qodi lahaa ceelal meelha ay degaan reer guraagu, taana lagala kaashado hay addaha deeqaha bixiya.

ü       In si xoog leh looga shaqeeyo horumarinta reer miyiga, laguna dadaalo sidii looga shaqayna lahaa in loo gudbiyo wixii macluumad ah , ha noqoto tabar iyo taagba.

 Hadda taladu waxay tahay in dadka soomaaliyeed aad loogu jiheeyo ka faa idaysiga khayraadka badda, in lagu da daalo sidii kor loogu qaadi lahaa isticmaalka kaluunka ( ama malayga), yacnii cunisdtiisa, in kor loo qaado dhaqashada digaaga, dadkana lagu wacyi galiyo inay cunaan hilibka digaaga, iyo ukuntaba ( beedka), yacnii markaan taa ka hadd layno waa in lahelo ama kor loo qaado tirada dadka cuna, .

  Umada soomaliyeed waxaa ka maqan inay qiimo sare u yeelaan xoolahoo iyo manaafacadka ka soo baxa xoolaha, waxaan ognhay marka xoolaha loo iib geeyo diba dhaqaalaha ka soo gala intuu la eg yahay, sidaa daradeed waxaa haboon in aynu ku dadaalno sidaan u horumarin lahayn xoolaha ugula dagaalami lahay cudurada ku dhaca xoolaha, waxaana xusuus mudan sanooyin kii ugu dan beeyey, sida sanadkii 2000-2002  in xoolaha lagu sheegay inay qabaan cudurka la yidhaahdo “Daba-karuub” waan a cudur aad halis u ah, haddii uu xoolaha ku dhacana kama kacaan, xooluhuu ku dhacana waa la dabar gooyaa, waxaana arintaa soo saaray hayadaha caalamiga ah. Wixii ka dan beeyey 2002 kana soo biloow 2003 xoolaha soomaaliya waxaa lagu tilmaamayey inay qabaan cudurka “ Rift Valley Vefer”  isla cudurkana waxaa laga xayiray xoolihii loo iib gaynlahaa dibada, waxaana cudurkaa cadeeyey hay adaha caalamiga

 Haddaban cuduradaa iyo dhibaatooyinka ay wataana waxay sababeen inay aad hoos u dhigeen ama curyaamiyeen dhaqaalaha dalka  Soomaaliya oo ku xidhan 70% xoolaha nool. Waxaana muhiim ah in lahelo dowlad dar yeesha dadka iyo xoolaha nool, si dagaal xoog leh loogu qaado cuduradda ku dhaca xoolaha iyo sidii loola kaashan lahaa sidii loo hirgelin lahaa in gobolada, degmooyinka, tuulooyinka iyo miyigaba in laga qodo ceelal ay ka faa’idaystaan dadka iyo xoolahaba, madama cadadka roobku uu aad u yaryahay. Iyo inaan kala kaa shano hayaddaha caalimiga sidaan xoolaha horumar wayn looga gaadhi lahaa xagga Hiddaha, si loo xulo xoolo tayadoodu aad u wanaagsan tahay, haddii alle raali ka noqdo waxaan wax ka taaban doonaa “ REER GUURAAGA” qofkii talo ku soo darsanaya anigu diyaar baan u ahay  inaan is dhaafsano wixii fikrad ah.

  Wareysigaa oo inoo sii socda waxaan qeybtiisa dambe idiin soo bandhigi doonaa goor dhow haddii Alla yiraa.

Akhristayaal ruuxii doonaya inuu la xiriiro Dr. Rashiid M. Yuusuf wuxuu kala xiriir karaa emailka: husseinalkud@yahoo.com

janaaale.com